I. Giới thiệu chung:
Tên dân tộc: La Chí (Cù Tê, La Quả).
Ngôn ngữ: Tiếng nói thuộc nhóm ngôn ngữ Ka đai.
Dân số: khoảng 15.126 người.
Phân bố dân cư: Cư trú tập trung chủ yếu tại tỉnh Tuyên Quang (Hà Giang cũ), sống trong môi trường núi cao vùng Bắc Bộ.
Đặc điểm cư trú: Định canh, định cư. Thường quần tụ thành các bản làng trên sườn núi hoặc ven các con suối, gắn bó mật thiết với ruộng bậc thang và vùng đất rừng quanh bản.
Nguồn gốc: Người La Chí có lịch sử cư trú lâu đời ở Hà Giang, Lào Cai.
II. Đời sống xã hội:
Nghề nghiệp:
Trồng lúa nước trên ruộng bậc thang, kết hợp cây hoa màu.
Chăn nuôi gia súc, gia cầm vừa phục vụ sản xuất, vừa làm thực phẩm và lễ vật.
Nghề thủ công như dệt thổ cẩm, dệt vải bông nhuộm chàm, làm dụng cụ tre nứa, chế tác đồ gỗ, rèn, làm trang sức dân gian, góp phần đa dạng thu nhập và giữ gìn kỹ thuật cổ truyền.
Tổ chức xã hội - gia đình: Tổ chức gia đình của người La Chí theo chế độ phụ quyền. Họ sống gắn bó với thiên nhiên, cộng đồng và gia đình, coi trọng tình làng nghĩa xóm, truyền thống tổ tiên và có tinh thần lao động cần cù.
Nhà ở: Chủ yếu là nhà sàn bằng gỗ, tre, nứa, hoặc nhà nửa sàn nửa đất. Nền đất đặt bếp, phần sàn là nơi ở và sinh hoạt. Họ chú trọng san nền bằng phẳng, bố trí hệ thống thoát nước và chọn gỗ tốt ngâm nước trước khi dựng cột để nhà bền chắc. Khi làm nhà, họ chôn 4 cọc ở góc nền, đặt hạt thóc trong lỗ và úp bát khấn thổ công cầu phúc.
III. Văn hóa đặc trưng:
1. Trang phục:
Trang phục nữ: Phụ nữ mặc áo tứ thân, đai ngang thắt lưng có chùm dây bạc, váy đến bắp chân, yếm và xà cạp; quấn khăn đầu hoặc đội mũ thêu hoa, đồng bạc, đặc biệt yếm với hoa văn thêu nhỏ hình 4 cánh là điểm nhấn.
Trang phục nam: Nam giới mặc áo dài năm thân, cài khuy bên nách phải, tóc dài quá vai, đội khăn quấn hoặc khăn xếp, thường đeo túi vải chàm viền đỏ để đựng vật dụng.
Văn nghệ dân gian: Sử dụng một số nhạc cụ của người Tày - Nùng như đàn tính tẩu ba dây trong lễ tết và hội hè. Các chàng trai còn biết dùng đàn lá để hẹn hò, bày tỏ tình cảm. Bộ nhạc cụ cổ truyền gồm trống (thằng khuy) và chiêng (nhe poong) chủ yếu dùng trong nghi lễ và lễ tết.
2. Phong tục tập quán:
Hôn nhân: Nhà trai phải nộp “tiền công nuôi con gái” và tục ở rể kéo dài cho đến khi hết hạn mới tổ chức lễ cưới chính thức. Sau khi cưới, cô dâu sẽ đổi họ theo chồng và không còn quay về nhà cha mẹ đẻ nữa.
Ma chay: Thường đánh chiêng và trống theo hai giai thoại vây và dồn để cho linh hồn của người quá cố được yên nghỉ.
Tín ngưỡng: Người La Chí cúng tổ tiên vào các dịp lễ tết, với mức cúng ba đời đối với nam và hai đời đối với nữ. Theo phong tục, ngày bố mẹ mất được con cái ghi nhớ suốt đời và trong ngày đó họ không được gieo giống hay cho vay mượn, vì đó không phải là ngày sinh sôi, phát triển. Trong mỗi gia đình thường có nhiều bàn thờ dành cho từng người đàn ông, được sắp xếp theo thứ tự: bố, con trai út, các con trai thứ và cuối cùng là con trai cả. Mỗi bàn thờ được coi là hoàn chỉnh sau ba lần cúng, sau đó mới có thể dỡ đi và lập bàn thờ mới.
IV. Ẩm thực - Lễ hội:
Ẩm thực của người La Chí nổi bật với cách nấu cơm bằng hơi nước, giúp cơm khô dẻo, không nát. Thực phẩm thường được bảo quản bằng sấy khô hoặc làm thịt chua, trong đó da trâu sấy khô rất được ưa chuộng. Rượu là đồ cúng và đồ uống phổ biến, còn hút thuốc bằng tẩu hoặc điếu cày là thói quen thường ngày.
Ngày lễ quan trọng nhất của người La Chí là Tết Khu Cù Tê, còn được gọi là “Tết uống rượu tháng Bảy”, diễn ra từ ngày mùng 1 đến ngày 15 tháng 7 âm lịch, riêng những năm nhuận có hai tháng Tư thì Tết được tổ chức vào tháng Sáu âm lịch. Đây là một trong những ngày tết quan trọng nhất của cộng đồng La Chí, mang ý nghĩa cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt và cuộc sống no đủ. Trước Tết vài ngày, các gia đình tiến hành phát quang, dọn cỏ quanh mộ tổ tiên và làm lễ báo với người đã khuất về ngày mở Tết, dặn tổ tiên ở lại chờ trưởng họ mời về dự Tết cùng con cháu. Trong lễ hội, người La Chí tổ chức tái hiện nghi lễ Tết Khu Cù Tê, trình diễn nhạc cụ truyền thống, hát giao duyên, thi thêu thổ cẩm, hát dân ca và tham gia nhiều trò chơi dân gian như kéo co, đẩy gậy, đu quay hay đi cà kheo, tạo nên không khí vui tươi, đậm đà bản sắc văn hóa của dân tộc.
V. Đóng góp:
Người La Chí đã giữ gìn các phong tục tập quán, trang phục, ngôn ngữ, tín ngưỡng và lễ hội truyền thống qua nhiều thế hệ. Những giá trị này góp phần làm đa dạng bản sắc văn hóa Việt Nam và tạo nên kho tàng di sản dân tộc quý giá.