I. Giới thiệu chung:
Dân tộc Xinh Mun (tên khác: Puộc, Pụa) thuộc nhóm ngôn ngữ Môn–Khơme
Địa điểm cư trú: chủ yếu tại Sơn La, rải rác ở Lai Châu và Điện Biên, tập trung nhiều ở các xã ven biên giới Việt–Lào.
Dân số: Theo tổng điều tra 2019, người Xinh Mun ở Việt Nam khoảng 29.503 người (14.793 nam, 14.710 nữ).
Có hai ngành: Xinh Mun nghẹt và Xinh Mun dạ.Cư trú ở vùng trung du và vùng rừng núi, sinh hoạt mang tính cộng đồng, gắn với nương rẫy.
Nguồn gốc lịch sử: Được xem là di duệ của cư dân Nam Á, là một trong các tộc người cư trú lâu đời nhất tại Tây Bắc. Tư liệu chưa đầy đủ, nhưng giới nghiên cứu xác nhận Xinh Mun là một trong những cộng đồng bản địa cổ nhất ở Sơn La – Tây Bắc.
II. Đời sống xã hội:
Trong đời sống kinh tế, họ sống chủ yếu bằng nghề làm nương rẫy, trồng lúa nếp và ngô là chính. Có loại nương chọc lỗ tra hạt giống, có nương dùng cuốc và có nương dùng cày để canh tác. Một số nơi có ruộng nước. Trước kia đồng bào nuôi trâu, dê, lợn...thả rông, nay nhiều bản đã làm chuồng xa nhà cho súc vật. Hái lượm và săn bắn góp phần quan trọng cho đời sống đồng bào. Nghề đan lát khá phát triển, đồ đan đẹp và bền, đồng bào thường đổi đồ đan cho người Thái, người Lào để lấy một phần đồ mặc và đồ sắt, ngoài canh tác nương rẫy, họ đã biết nhiều hơn việc làm thủy lợi nhỏ để khai phá ruộng bậc thang và canh tác lúa nước. Ngoài các loại gia súc, gia cầm, nhiều nơi người Xinh Mun còn đào ao nuôi cá.
Nhà ở của người Xinh Mun thuộc loại nhà sàn (ziêng). Người Xinh Mun thường kiến tạo mái hồi nhà theo kiểu hình khum tròn hình mai rùa có hai thang lên xuống ở hai đầu hồi Họ thường làm nhà vào dịp sau vụ gặt và chọn đất dựng nhà bằng cách bói xem đất dựng nhà bằng bói xem đất có hợp với các thành viên trong nhà không. Ngày nước (các ngày 2, 6, 8, 9 trong tháng) thích hợp với việc làm nhà. Kiêng ngày hoả tức các ngày 1 và 7. Ông cậu là người dựng cột chính, trên treo nhiều vật tượng trưng cho sự phồn thực, đầy đủ của gia đình như bông lúa, con dao, cái thớt... Ông cậu cũng là người đốt ngọn lửa đầu tiên trên bếp nấu cơm của căn nhà mới. Ngọn lửa ấy được giữ không tắt trong suốt đêm đầu tiên..
III. Văn hóa đặc trưng:
Trong đời sống văn hóa, phong tục, trước kia, người Xinh-mun sống du canh, du cư, nay đồng bào đã sống ổn định và lập những làng đông đúc gồm các gia đình nhỏ, phụ quyền là chủ yếu, nhưng những đại gia đình gồm ba thế hệ hay các anh em trai đã có vợ vẫn sống chung trong một nhà còn tồn tại khá đậm nét. Số lượng thành viên trong nhà khoảng 10-15 người, cũng có nhà lên tới 20-30 người. Mỗi họ đều có kiêng cữ riêng. Các con theo họ cha. Trong nhà, khi người bố chết, thì con trai cả giữ vai trò quan trọng. Người Xinh Mun có nhiều họ nhưng phổ biến nhất là hai họ: Vì và Lò.
Trong tục cưới xin vẫn phổ biến tục ở rể. Trước đây con trai phải ở rể khoảng 8-12 năm hoặc ở rể suốt đời nếu bên vợ không có con trai. Trong lễ cưới đi ở rể, cô dâu, chú rể phải đổi tên của mình lấy một tên mới chung cho cả hai người. Tên chung này do bố mẹ vợ, ông cậu đặt cho, đôi khi lại phải bói xin âm dương để tìm tên chung. Ngay trong hôm cưới đi ở rể, đôi vợ chồng mới cưới trở về nhà trai 2, 3 ngày rồi mới sang ở hẳn nhà gái cho đến hết thời gian ở rể. Lễ cưới đưa dâu về nhà trai tổ chức sau khi hết thời gian ở rể, lúc đó đôi vợ chồng đã có một hoặc vài con. Lễ lại mặt tổ chức sau đó vài ngày, hay một năm.
Trong tục ma chay, tiếng súng trong nhà báo hiệu có người chết, cùng lúc đó người con trai ném ông đầu rau vào nơi thờ cúng tổ tiên bày tỏ một sự giận giữ truyền thống. Không dùng quan tài gỗ mà chỉ bó cót. Chọn đất đào huyệt bằng cách ném trứng trên khu vực định sẵn, trứng vỡ ở đâu thì huyệt được đặt ở đó. Nhà mồ được làm cẩn thận, có đủ thứ cần thiết tượng trưng cho người chết. Người Xinh Mun không có tục cải táng và tảo mộ.
Trong tục thờ cúng, người Xinh Mun thờ cúng tổ tiên hai đời, bố mẹ và ông bà. Biểu trưng cho nơi thờ tổ tiên là một chiếc xương hàm lợn, ít trầu đựng trên nắp giỏ cơm, ống tre đựng nước. Cúng vào các dịp cơm mới, đám cưới, nhà mới. Việc thờ cúng tổ tiên, tuỳ nơi, có thể chỉ do anh cả, cũng có thể do các anh em trai cùng đảm nhiệm. Bố mẹ vợ được thờ riêng ở một chiếc lán nhỏ, bên cạnh nhà, cơm nước cúng được nấu ở ngoài nhà. Lễ cúng bản hàng năm rất được coi trọng.
IV. Ẩm thực lễ hội:
Dân tộc Xinh Mun là một trong những dân tộc độc đáo và thú vị với truyền thống lịch sử lâu đời cùng đời sống vật chất, văn hóa, tinh thần đa dạng. Lễ hội Lộc hoa (hay còn được gọi là Lễ Ksai sà tip) được tổ chức vào mùa xuân hằng năm vô cùng độc đáo của dân tộc này. Với mục đích cầu phúc, cầu lộc, cầu mùa màng tốt tươi, cho mưa thuận gió hòa và cho con dân khỏe mạnh, lễ hội được tổ chức lớn và kéo dài nhiều ngày, chỉ kết thúc khi hoa ban nở và măng đắng mọc báo hiệu vào vụ mùa mới. Đây là lễ hội của riêng người Xinh Mun nên được họ vô cùng tự hào và tổ chức chỉnh chu, hoành tráng mỗi năm. Là sự kiện lớn của làng nhưng từng gia đình sẽ tổ chức lần lượt đến khi nó kết thúc chứ không làm chung trong một đến hai ngày như đa số lễ hội của dân tộc khác ở Mộc Châu, Sơn La. Đầu tiên, nhà nào tổ chức lễ hội thì đàn ông sẽ vào rừng chặt một cây tre dài chừng 4 - 5 mét để mang về làm cây nêu giữa sân. Cây nêu sau đó sẽ được trang trí bằng hoa ban trắng và những bông lúa nếp vàng được lưu giữ của mùa gặt năm trước. Trong lúc đóm người phụ nữ sẽ ở nhà chuẩn bị một mâm cỗ thịnh soạn để cúng. Mâm cỗ đầy đủ gồm 2 con gà luộc, 1 nồi xôi nếp, 1 dĩa cau trầu và đặc biệt 2 món không thể thiếu là 2 bát canh hoa ban trắng và măng đắng, là món cúng tổ tiên của người Xinh Mun. Bên cạnh cây nêu là 3 chum rượu cần và 3 - 5 chiếc chuông đồng mỏng, hình tròn.
Lễ Mừng cơm mới của người Xinh Mun thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Họ luôn biết ơn và tưởng nhớ tới những người có công sinh thành, dưỡng dục con cháu và truyền đạt những tri thức, kinh nghiệm trong lao động sản xuất, đặc biệt là kỹ thuật làm nương theo mùa vụ. Đây là dịp con cháu dâng lên tổ tiên các món ăn truyền thống, mời tổ tiên ăn cơm mới và cầu mong họ phù hộ cho các thành viên trong gia đình khỏe mạnh, cầu cho mùa màng bội thu.
Lễ Mừng cơm mới còn nhằm bảo lưu các món ăn truyền thống của dân tộc, thể hiện tri thức dân gian về ẩm thực của người Xinh Mun trong việc khai thác thức ăn trong tự nhiên phục vụ đời sống hằng ngày. Đây là dịp để các thành viên gia đình, dòng họ quây quần bên nhau mừng thành quả lao động sau một mùa vụ vất vả; là dịp để ông bà, cha mẹ dạy bảo con cháu biết quý trọng sức lao động, đặc biệt là duy trì truyền thống thờ cúng tổ tiên của tộc người Xinh Mun, là dịp giúp gia đình, dòng họ đoàn kết, gắn bó với nhau hơn.
Lễ Mừng cơm mới của người Xinh Mun ở Chiềng Sơ được tổ chức vào khoảng cuối tháng 8 đầu tháng 9 hàng năm, thời gian cụ thể tùy thuộc vào sự lựa chọn của các gia đình. Với giá trị tiêu biểu, lễ Mừng cơm mới của người Xinh Mun được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 64/QĐ-BVHTTDL ngày 12/1/2022.
V. Đóng góp:
Người Xinh Mun đã giữ gìn các phong tục tập quán, trang phục, ngôn ngữ, tín ngưỡng và lễ hội truyền thống qua nhiều thế hệ. Những giá trị này góp phần làm đa dạng bản sắc văn hóa Việt Nam và tạo nên kho tàng di sản dân tộc quý giá.