I. Giới thiệu chung:
Tên dân tộc: Kháng (Mơ Kháng, Háng, Brển, Xá).
Nhóm địa phương: Kháng Dẩng, Kháng Hoặc, Kháng Dón, Kháng Súa, Ma Háng, Bư Háng, Ma Háng Bẻng, Bư Háng Cọi.
Ngôn ngữ: Tiếng nói thuộc nhóm ngôn ngữ Môn - Khơ Me (ngữ hệ Nam Á), nói thạo tiếng Thái.
Dân số: Khoảng 16.180 người.
Phân bố dân cư: Tập trung tại các tỉnh Sơn La, Điện Biên và Lai Châu.
Đặc điểm cư trú: Người Kháng sinh sống theo bản ở vùng núi, thung lũng dọc sông suối.
Nguồn gốc: Nhiều tư liệu dân tộc học cho thấy người Kháng là một trong những cư dân bản địa lâu đời của Tây Bắc, trước các đợt di cư lịch sử của người Thái từ Nam Trung Quốc và Khơ Mú từ Lào.
II. Đời sống xã hội:
1.Nghề nghiệp:
Làm nương, rẫy với cách thức phát đốt, chọc lỗ tra hạt.
Chăn nuôi lợn, gà, trâu, bò…nhằm phục vụ sinh hoạt và làm lễ.
Thủ công: Nghề đan lát (hòm, mâm, gùi, giỏ) và đóng thuyền độc mộc, thuyền đuôi én.
2. Tổ chức xã hội - gia đình: Vẫn còn tàn dư chế độ mẫu hệ như tục ở rể, ông cậu, và trưởng họ giữ vai trò nhất định.
3. Nhà ở:
Có 2 dạng: nhà tạm bợ và nhà kiên cố. Nhà sàn gồm 1 mái và 2 mái, không phủ nóc, không có chái, có cửa chính thông suốt từ đầu này sang đầu kia, thông với cầu thang nên xuống.
III. Văn hóa đặc trưng:
1. Trang phục: Người Kháng ăn mặc giống người Thái (nữ áo cóm, váy đen họa tiết đơn; nam áo chàm giản dị).
2. Văn nghệ dân gian: Có các làn điệu, điệu múa gắn với đạo cụ tre nứa, nổi bật là múa tăm đao, múa tăng bu, múa xòe…thường diễn trong các dịp lễ hội, tạ ơn mùa màng.
3. Phong tục tập quán:
Hôn nhân: Trai gái tự do tìm hiểu, sau 4 năm ngủ lại nhà gái, nếu ưng nhau tiến hành ăn hỏi; sau 3 năm ở rể mới làm lễ ra mắt hai họ và đón dâu.
Ma chay: Chia lễ vật của người chết, chôn cột cao với chim gỗ và áo, thực hiện nghi thức cắt tóc, vứt trứng, cá sấy.
Tín ngưỡng: Tin con người có 5 hồn; hồn chính trở thành ma lành, 4 hồn còn lại thành ma dữ; thờ ma bố, ma mẹ 3 năm một lần, kèm bữa cơm, múa xoè.
Lễ tết: Ăn Tết Nguyên đán, Tết cơm mới và các nghi lễ nông nghiệp nương rẫy.
IV. Ẩm thực - Lễ hội:
Người Kháng thích ăn xôi và các món có vị chua, cay như: cá ướp chua, dưa lá củ ráy ngứa, món hỗn hợp gồm lá lốt, thịt, ớt, tỏi, rau thơm hoà trộn, đồ chín. Tục uống bằng mũi (tu mui) là nét văn hóa độc đáo của họ. Người Kháng quen uống rượu trắng, rượu cần, hút thuốc lá và hút thuốc lào.
Lễ hội Pang Phoóng được tổ chức 3 hoặc 4 năm một lần, thường diễn ra vào khoảng từ tháng 10 đến tháng 12 âm lịch. Đây là dịp quan trọng để con cháu trong gia đình, dòng họ bày tỏ lòng biết ơn đối với tổ tiên và các vị thần linh. Trong lễ hội, thầy cúng là người chủ trì các nghi lễ, chuẩn bị lễ vật và thực hiện nghi thức cúng tổ tiên, thần linh. Rượu cần và “Peng nhả khạ” được dùng để mời tổ tiên về chứng giám lòng thành của con cháu. Bên cạnh phần lễ trang nghiêm, phần hội diễn ra sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa đặc sắc như hát đối (khắp tọp), hát giao duyên (khắp báo sao), múa tầm đao (tỏi điểng), múa sạp (xék loỏng)… Ngoài ra, lễ hội còn có các trò chơi dân gian truyền thống như kéo co, ném còn, đẩy gậy, bắn nỏ, đánh cù, tạo nên không khí vui tươi, đoàn kết trong cộng đồng. Lễ hội Pang Phoóng mang ý nghĩa sâu sắc, thể hiện lòng tạ ơn tổ tiên, cầu mong sức khỏe, bình an, công việc làm ăn thuận lợi và sự gắn bó bền chặt giữa các thành viên trong gia đình, dòng họ.
Bên cạnh đó, lễ hội rượu cần được tổ chức hằng năm, vào khoảng từ tháng 1 đến tháng 3 âm lịch. Đây là lễ hội mở đầu cho một năm mới với nhiều hy vọng tốt đẹp. Trong lễ hội, rượu cần được dâng lên tổ tiên và thần linh để tạ ơn mùa màng bội thu, đồng thời cầu mong một năm mới mạnh khỏe, bình an. Sau nghi lễ, mọi người cùng nhau uống rượu cần tập thể bằng ống tre - biểu tượng cho tinh thần đoàn kết, gắn bó cộng đồng. Không gian lễ hội thêm rộn ràng với các điệu múa dân gian, đặc biệt là điệu nhảy Tăng Bu cùng nhiều điệu múa truyền thống khác. Những làn điệu dân ca Kháng vang lên trong không khí giao lưu, sẻ chia, góp phần gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.
V. Đóng góp:
Nhiều giá trị văn hóa đặc sắc của người Kháng được giữ gìn và đóng góp vào kho tàng văn hóa dân tộc như lễ hội Pang Phoóng, Xên Pang Ả…Đồng thời, người Kháng còn góp phần giữ rừng và bảo vệ môi trường Tây Bắc.