I. Giới thiệu chung
Tên dân tộc: Thổ. Trước đây, một bộ phận người Thổ còn được gọi là “Xá Lá Vàng” vốn là tên gọi chung chỉ các nhóm cư dân du canh du cư thiếu ổn định nhất.
Ngôn ngữ: Người Thổ sử dụng 2 ngôn ngữ là Tiếng Việt, tiếng Thổ, thuộc nhóm ngôn ngữ Việt-Mường trong ngữ hệ Nam Á.
Dân số: khoảng 91.430 người.
Phân bố dân cư: Thổ là tộc người cư trú ở vùng trung du và miền núi của 2 tỉnh Nghệ An và Thanh Hóa.
Đặc điểm cư trú: nơi cư trú là giao điểm của các luồng di cư từ bắc vào nam, từ miền xuôi lên miền ngược, những người tha hương cùng chung cảnh ngộ ấy hòa nhập thành một cộng đồng chung dân tộc Thổ. Người Thổ gồm nhiều nhóm địa phương: Thổ Mọn phần lớn có nguồn gốc từ người Mường; Thổ Kẹo (Kẻo); Thổ Lâm La; Thổ Cuối,... sinh sống ở nhiều vùng miền khác nhau.
Nguồn gốc: Cách đây trên dưới 4.000 năm, có một bộ phận người Việt cổ sống ở vùng trung du và miền núi tỉnh Nghệ An, một phần ở tỉnh Thanh Hóa. Về sau, một nhóm chuyển xuống vùng đồng bằng, dần dần trở thành người Việt; bộ phận khác vẫn ở lại địa bàn cư trú cũ, chính là tổ tiên của người Thổ ngày nay, hay còn được biết đến với tên gọi khác là Người Nhà Làng, Kẹo, Mọn, Cuối, Họ, Đan Lai, Ly Hà, Tày Pọng, Con Kha, Xá Lá Vàng…
II. Đời sống xã hội
Nghề nghiệp: Người Thổ sống chủ yếu dựa vào làm nương, rẫy và một số nhỏ làm ruộng nước. Cây lương thực được trồng chủ yếu là lúa sau đó đến sắn và ngô. Ở các nhóm Kẹo, Mọn, Cuối, gai là cây được trồng nhiều và giữ vị trí quan trọng trong đời sống kinh tế người dân. Ở người Thổ, nghề đánh cá cũng rất phát triển, săn bắt, hái lượm tuy chỉ phát triển ở một số vùng nhưng nó đã góp phần đáng kể vào việc giảm bớt những khó khăn trong cuộc sống của người dân.
Tổ chức xã hội - gia đình: chế độ phụ quyền; tính gia trưởng khá cao, ở các nhóm vùng thấp có sự phân biệt trưởng-thứ rõ ràng.
Quan niệm, tín ngưỡng: Các nhóm Thổ đều có tín ngưỡng vạn vật hữu linh, là tín ngưỡng “chủ”. Cùng với thờ tổ tiên, người Thổ còn thờ thổ công, thần bếp, thổ địa, Thành hoàng, các loại ma (ma rừng, ma suối, ma cây, ma núi...).
Nhà ở: Nhà ở truyền thống của người Thổ là loại nhà sàn được che chung quanh bằng gỗ rừng, tre nứa, lá giản đơn; ở một số vùng, nhà được làm theo kiểu cột ngoãm, chỉ cần một con dao và cái rìu là dựng được nhà. Ngày nay, nhà cửa của người Thổ cũng đang trong quá trình chuyển từ nhà sàn sang nhà đất, nhiều nhà dựng được nhà tầng như kiểu nhà người Việt trong vùng.
III. Văn hóa đặc trưng
1. Trang phục:
Người Thổ có trang phục gồm bộ nam phục quần đũng rộng, màu nâu hoặc màu cháo lòng có cạp vấn; áo ngắn hoặc áo lương màu đen, đầu đội khăn nhiễu tím, chân đi guốc mộc.
Phụ nữ Thổ mặc áo trắng; váy bằng vải sợi bông nhuộm chàm, dệt kẻ sọc ngang, khi mặc những đường sọc đó tạo thành vòng tròn song song quanh thân; đội khăn vuông trắng giống như người Mường và để tang bằng khăn dài trắng giống người Việt.
2. Phong tục - tập quán:
Hôn nhân:
Một tục lệ phổ biến và lâu đời, khá độc đáo của người Thổ là tục ngủ mái, cho phép con trai, con gái, trong những dịp hội hè, tết lễ được tự do trao đổi tâm tình. Từ những đêm ngủ mái, các lứa đôi dần dần hình thành, dẫn tới việc tiến hành những thể thức chính thức cho một cuộc hôn nhân.
Hôn lễ của người Thổ phải qua nhiều bước. Thông thường khi cưới, nhà trai phải dẫn một con trâu, 100 đồng bạc trắng, 30 vuông vải, 6 thúng xôi, một con lợn. Nhiều vùng còn có tục ở rể.
Ma chay:
Tổ chức khá linh đình và tốn kém, trước đây có nhà đã giết tới 12 con trâu, người chết được quàn trong nhà hàng tuần. Quan tài của người Thổ là một cây gỗ nguyên, đục bụng, giống như cách làm thuyền, làm máng đập lúa. Khi đặt quan tài cho phía chân xuôi theo dòng nước chảy. Sau khi chôn cất, cúng người chết vào dịp 30 ngày, 50 ngày và 100 ngày.
IV. Ẩm thực, lễ hội đặc trưng
1. Ẩm thực:
Trước đây, các nhóm Thổ vùng cao ăn cơm nếp đồ bằng hông là chính nhưng hiện nay hầu hết đã chuyển sang ăn gạo tẻ. Những khi giáp hạt đói kém họ thường ăn các loại củ, các loại rau và các loại quả hái ở rừng. Trong các ngày lễ, tết người Thổ thường làm các loại bánh chưng, bánh giầy, bánh gai. Rượu (rượu sắn, rượu gạo, rượu cần) được cả nam, nữ ưa thích và là thứ không thể thiếu trong các dịp lễ tết. Bên cạnh đó, cả nam giới và phụ nữ các nhóm người Thổ cũng thích ăn trầu. Trầu được dùng để mời khách ngày thường, ngày Tết và dùng trong đám cưới.
2. Lễ hội:
Lễ hội Đền Mó:
Hàng năm vào ngày Rằm tháng 2, người Thổ, đặc biệt tại tỉnh Nghệ An đều tổ chức lễ hội Đền Mó với mong muốn cầu cho mưa thuận gió hòa, nguồn nước luôn đủ đầy, đất đai phì nhiêu, lúa đầy đồng, dân làng ấm no.
Đền Mó phụng thờ các vị thần linh, thần Mó đã có công mở mang khai phá, dựng làng lập bản, có công với nước với dân. Đây là đền thờ đương cảnh thành Hoàng Cao Sơn Cao Các, là đền thờ duy nhất đối với vùng đồng bào dân tộc Thổ vùng Tây Bắc Nghệ An.
Điều đặc biệt, nơi đây còn lưu giữ được 2 sắc phong của 2 triều đại vua ban đó là sắc phong đời vua Duy Tân thứ 5 và vua Khải Định năm thứ 9.
Tại lễ hội đã diễn ra các hoạt động đó là lễ rước bà chúa Mó, lễ dâng hương đền Mó, chương trình văn nghệ, chơi các trò chơi dân gian và khen thưởng cho các cá nhân có nhiều đóng góp trong công tác bảo tồn, xây dựng và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc trong thời gian qua.
Những năm gần đây, hòa nhịp cùng sự phát triển của đất nước, bà con dân tộc Thổ đã triển khai mô hình vườn chuẩn nông thôn, phục hồi các mô hình làm bánh gai, đan võng gai… từng bước tăng thu nhập cho gia đình, góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc thổ phục vụ phát triển kinh tế-xã hội tại địa phương